Akım Trafoları Seçim Rehberi
Akım trafosu, primerden geçen yüksek akımı belirli oranda küçültüp ölçü aleti ve rölelere aktaran ölçü transformatörüdür. Bara, kablo ve ayrılabilir tipler.
Akım trafosu nedir? Akım trafosu, primer iletkeninden geçen yüksek akımı belirli bir oranda küçültüp sekonderinden ölçü aleti, sayaç, reaktif güç rölesi veya koruma rölesine aktaran ölçü transformatörüdür. Örneğin 100/5 A oranlı bir trafo, primerdeki 100 A akımı sekonderde 5 A olarak verir. Kompanzasyon, enerji izleme ve sayaç panolarında kullanılır.
Bu rehber Akım Trafoları kategorisindeki ürünleri seçerken bakılacak noktaları anlatır.
Akım trafosu çeşitleri
- Bara tipi (pencereli): Bara trafonun dikdörtgen penceresinden geçirilir ve tek sarımlık primeri oluşturur. Ürün adındaki 30x10 ya da 60x30 gibi ölçü, pencereden geçebilecek bara ölçüsünü milimetre olarak verir.
- Kablo tipi: Penceresi kablo için tasarlanmıştır; ürün adında ø 20 mm gibi bir çap ya da pencere ölçüsü yazar.
- Ayrılabilir nüveli: Çekirdeği açılıp iletkenin çevresine kapatılır; mevcut bir panoya bara ya da kablo sökülmeden ölçüm eklenirken tercih edilir.
- Kaçak akım toroidi: Devrenin faz ve nötr iletkenleri birlikte içinden geçirilir; sekonderde yalnızca bu akımların dengelenmeyen bölümü, yani kaçak akım görülür. Kaçak akım röleleri ile kullanılır, yük akımı ölçümü için değildir; hangi röleyle eşleştiğini üretici verisinden doğrulayın.
Etiket nasıl okunur
"400/5 A, 5 VA, sınıf 0,5" yazan bir trafoda değerler şöyle okunur:
- 400/5 A: Dönüştürme oranıdır; primerden 400 A geçerken sekonderden 5 A akar. Sekonder akım 5 A ya da 1 A olarak standartlaştırılmıştır.
- 5 VA: Anma gücüdür; trafonun beyan edilen doğruluğu koruyarak besleyebileceği sekonder devre yüküdür.
- Sınıf 0,5: Doğruluk sınıfıdır; anma akımında oran hatasının yüzde 0,5'i aşmadığını gösterir. Ölçü trafolarında 0,1, 0,2, 0,2S, 0,5, 0,5S, 1 ve 3 sınıfları kullanılır; bu kategorideki ürün verilerinde 0,2, 0,5 ve 1 yer alır.
Üreticiler aynı trafo için farklı sınıflarda farklı VA değeri verir; iki ürünü aynı sınıftaki değer üzerinden karşılaştırın.
Akım trafosu seçerken nelere bakılır
- Primer akım: Hattın sürekli işletme akımını karşılayan en yakın üst değer seçilir. Gereğinden büyük primer, trafoyu anma akımının küçük bir bölümünde çalıştırır ve düşük yükte ölçüm hatasını büyütür. Hat akımı için aktif güçten akım ve sigorta hesaplama aracıyla ön değer bulabilirsiniz.
- Sekonder akım: Bağlanacak cihazın akım girişi belirler. Trafo ile cihaz arasındaki mesafe uzunsa 1 A sekonder, kablodaki gerilim düşümünü ve trafoya binen yükü azaltır. Adında 1/3V yazan LVCT modelleri akım değil gerilim çıkışlıdır; yalnızca bu girişi destekleyen cihazlarla kullanılır.
- Pencere ölçüsü: Bara ya da kablo, yalıtımıyla birlikte pencereden geçmelidir; Boyut Tipi özelliği 30x10, 60x30 gibi bara ölçülerini verir. Bara kesiti henüz belli değilse bara akım taşıma kapasitesi hesaplama aracına ve baralar ve dağıtım blokları kategorisine bakın.
- Anma gücü (VA): Cihazın akım devresi tüketimi ile sekonder kablonun yükü toplanır; trafo bu toplamı karşılamalıdır. Yük aşımının en sık nedeni cihaz değil, trafo ile cihaz arasındaki uzun kablodur. Öte yandan 0,2, 0,5 ve 1 gibi ölçü sınıflarında hata sınırları anma gücünün yüzde 25'i ile 100'ü arasındaki yük için tanımlıdır; VA değerini gereğinden çok büyük seçmek doğruluğu artırmaz.
- Doğruluk sınıfı ve mühür: Gösterge amaçlı ölçüm ile faturalamaya esas ölçüm aynı sınıfı gerektirmez. Sayaç devresinde istenen sınıfı ve mühür şartını yürürlükteki mevzuat ve dağıtım şirketi belirler; Mühür Tipi özelliği mühürlü ve mühürsüz modelleri ayırır.
Bağlantıda dikkat edilecek noktalar
- Yön: Primer uçlar P1 ve P2, sekonder uçlar S1 ve S2 olarak işaretlenir; eski işaretlemede K-L ve k-l kullanılır. Trafo ters takılırsa ya da sekonder uçları yer değiştirirse analizör gücü ters yönde okur, reaktif güç kontrol rölesi yanlış kademe kararı verir.
- Faz eşleşmesi: Her trafonun sekonderi, cihazda aynı fazın akım girişine bağlanır.
- Açık sekonder: Primerden akım geçerken sekonder devre yükünden ayrılırsa uçlarda birkaç kilovolta varabilen gerilim oluşabilir. Devredeki işlemler üretici talimatına ve iş güvenliği kurallarına göre yürütülür.
- Reaktif röle trafosu: Röleyi besleyen trafo, yüklerin ve kondansatör kademelerinin toplam akımını görecek noktaya ve rölenin bağlantı şemasındaki faza takılır.
Bu kategorideki markalar
- Schneider Electric: METSECT5 kodlu trafolar; busbar için ayrılabilir G tipleri (GA, GD, GG, GJ), kablo için ayrılabilir H tipleri (HA, HD, HG gibi), adında tek ölçü yazan CC ve M tipleri (21 mm, 27 mm gibi), iki ölçü yazan D tipleri (32x65, 54x102 gibi). VigiPact kapalı toroidler de bu markadadır.
- Entes: ENT.A serisi bara tipi trafolar; pencere ölçüsü ürün adında yazar (20x10, 30x10, 60x30, 80x30 gibi).
- ABB: CT1M, CTA ve TRFM kodlu trafolar.
- Siemens: 4NC5 kodlu trafolar.
- Tense: AT ve ATM serisi alçak gerilim trafoları; ø 20 mm yuvarlak pencereli ve 30 x 10 mm, 60 x 10 mm gibi bara pencereli modeller.
- Sigma: ST serisi toroidal akım transformatörleri.
Sipariş notları
Ürünler adetle satılır; üç fazı ayrı ölçen şebeke analizörleri her faz için bir trafo ister. Kategoride enerji sayacı gibi akım trafosu olmayan kalemler de listelendiğinden sepete eklemeden önce ürün tipini kontrol edin. Ürünlerin bir bölümü terminli listelenir; bu ürünlerde teslim süresi sipariş öncesinde teyit edilir. Ürün adları oranı, VA gücünü ve pencere ölçüsünü ya da üretici kodunu taşır (ENT.A30 400/5, METSECT5GD040, 4NC5232-2FE21 gibi); kodu aramaya yazarak ürüne doğrudan ulaşabilirsiniz.
Akım Trafosu Tipleri ve Teknik Karşılaştırma Tablosu
| Akım Trafosu Tipi | Primer / Sekonder Oranı | Doğruluk Sınıfı ve Güç (VA) | Tipik Kullanım Alanı | Kategori Bağlantısı |
|---|---|---|---|---|
| Bara Tipi (İçten Baralı) Akım Trafosu | 100/5 A – 4000/5 A | Sınıf 0.5 / 1 · 5–30 VA | Ana dağıtım ve kompanzasyon panolarında bakır bara geçişi | Akım Trafoları |
| Kablo Tipi (Delikli) Akım Trafosu | 40/5 A – 600/5 A | Sınıf 0.5 / 1 · 2.5–15 VA | Yuvarlak enerji kablosu üzerinden ölçü ve enerji analizörü bağlantısı | Akım Trafoları |
| Ayrılabilir Gövdeli (Split-Core) Akım Trafosu | 100/5 A – 1000/5 A | Sınıf 1 · 2.5–10 VA | Enerjiyi kesmeden mevcut tesislere sonradan sayaç/analizör montajı | Ölçü Aletleri |
| Toroid (Kaçak Akım) Trafosu | ΔI (mA – A) algılama | Koruma rölesi uyumlu | Toroid kaçak akım rölesi ile yangın ve toprak kaçağı koruması | Röleler |
Sık sorulan sorular
400/5 akım trafosu ne demek?
İlk sayı primer anma akımı, ikinci sayı sekonder anma akımıdır. 400/5 trafoda primerden 400 A geçtiğinde sekonderden 5 A akar; oran 80'dir. Analizör, sayaç ya da reaktif röleye bu oran girilir ve cihaz ölçtüğü sekonder akımı oranla çarparak gerçek hat akımını hesaplar. Cihaza girilen oran etiketteki orandan farklıysa bütün akım, güç ve enerji değerleri aynı oranda hatalı okunur.
Akım trafosunda 5 A mı 1 A mı seçilmeli?
Önce bağlanacak cihazın akım girişine bakılır; cihaz hangi sekonder akım için üretildiyse trafo da o değerde seçilir. İki giriş de destekleniyorsa mesafe belirleyici olur. Trafo ile cihaz arasındaki kablo uzadıkça direnci ve trafoya bindirdiği yük artar; 1 A sekonder aynı kabloda daha az gerilim düşümü oluşturur. Pano içindeki kısa bağlantılarda 5 A sekonder yaygındır.
Akım trafosunun VA gücü nasıl belirlenir?
Sekonder devreye bağlı cihazların akım girişi tüketimleri ile gidiş ve dönüş kablosunun yükü toplanır. Trafonun anma gücü, istenen doğruluk sınıfında bu toplamı karşılamalıdır. Cihaz tüketimi kullanım kılavuzunda VA olarak verilir; dijital analizörlerde küçüktür ve toplamın büyük bölümünü çoğu zaman kablo oluşturur. Aynı trafonun VA değeri sınıfa göre değiştiğinden etiketteki sınıf ve VA birlikte okunmalıdır.
Ayrılabilir akım trafosu ne zaman tercih edilir?
Çekirdeği iki parçaya ayrılabildiği için bara ya da kablo sökülmeden iletkenin çevresine takılır. Mevcut bir panoya sonradan analizör ya da enerji izleme eklenirken, baranın sökülmesinin zor olduğu yerlerde tercih edilir. Yeni kurulan panoda ise genellikle yekpare gövdeli bara tipi trafolar kullanılır. Montajın enerji altında yapılıp yapılamayacağı üretici talimatına ve iş güvenliği kurallarına bağlıdır.
Reaktif güç kontrol rölesinin akım trafosu nereye bağlanır?
Trafo, tesisin yüklerinin ve kondansatör kademelerinin toplam akımını görecek noktaya, yani kompanzasyon panosu bağlantısının şebeke tarafına takılır. Yalnızca yük akımını ya da yalnızca kondansatör akımını gören bir trafo ile röle, kademe aldığında sonucunu ölçemez ve doğru çalışmaz. Trafonun hangi faza takılacağı ve sekonder uçlarının yönü rölenin bağlantı şemasında gösterilir.
Akım trafosu ters bağlanırsa ne olur?
Primer yönü ya da sekonder uçları ters bağlanan trafoda akımın fazı 180 derece döner. Analizör o fazda gücü negatif, yani ters yönde okur; enerji ve güç faktörü değerleri hatalı çıkar. Reaktif güç kontrol rölesi endüktif yükü kapasitif olarak görebilir ve kademeleri yanlış yönetir. Bazı cihazlar bu durumu ters bağlantı uyarısıyla bildirir; düzeltme cihazın kılavuzuna göre yapılır.