Kaçak Akım Röleleri Seçim Rehberi
Kaçak akım rölesi, faz ve nötr akımları arasındaki farkı ölçüp eşik aşılınca devreyi açan koruma cihazıdır. AC, A, B tipleri, 30/300 mA ve kutup seçimi.
Kaçak akım rölesi nedir? Kaçak akım rölesi (RCD, RCCB), hattın faz ve nötr iletkenlerinden geçen akımların farkını ölçen ve bu fark ayarlı eşiği aştığında devreyi açan koruma cihazıdır. 30 mA'lik tipler insanları elektrik çarpmasına, 300 mA'lik tipler tesisatı kaçak akımın yol açabileceği yangın riskine karşı korur. Aşırı akım ve kısa devre koruması yapmaz; bunun için sigorta veya kaçak akım korumalı otomatik sigorta (RCBO) gerekir.
Bu rehber Kaçak Akım Röleleri kategorisindeki ürünleri seçerken bakılacak noktaları anlatır.
Kaçak akım rölesi nasıl çalışır
Hattın bütün aktif iletkenleri, nötr dahil, rölenin içindeki toplam akım trafosundan geçer. Sağlıklı devrede bu akımların anlık toplamı sıfırdır; akımın bir bölümü cihaz gövdesi ya da insan üzerinden toprağa giderse denge bozulur ve açma mekanizması tetiklenir. Nötrü röleden geçirilmeyen ya da çıkış tarafında başka bir devrenin nötrüyle birleştirilen hatlarda röle bu yüzden arıza olmadan açar.
Sinüsoidal kaçak akımda röle, anma kaçak akımının %50'si ile %100'ü arasındaki bir değerde açmalıdır. 30 mA'lik bir röle bu nedenle 15 mA ile 30 mA arasında açar; aynı röleye bağlı cihazların işletme sırasındaki küçük kaçak akımları toplanıp bu düzeye yaklaştığında nedensiz görünen açmalar başlar.
Röle, fazdan nötre ya da fazdan faza akan akımı kaçak olarak görmez; bu yoldan geçen akıma karşı koruma sağlamaz.
Kaçak akım rölesi çeşitleri
- Kaçak akım koruma anahtarı (RCCB): yalnız kaçak akım koruması yapan, DIN rayına takılan cihazlar. ABB F200, Schneider Electric Acti9 iID ve Chint NL1 bu yapıdadır.
- Aşırı akım korumalı kombine tip (RCBO): kaçak akım ve otomatik sigorta işlevi tek gövdededir; ürün adında açma eğrisi ve 4 A, 6 A, 16 A gibi sigorta anma akımları görülür (Siemens 5SV1313). Bu grubun asıl kategorisi Kaçak Akım Korumalı Otomatik Sigortalar sayfasıdır.
- Kaçak akım blokları: otomatik sigortanın yanına takılarak ona kaçak akım koruması ekleyen modüller. ABB DDA200 ve Schneider Electric Vigi iC60 blokları tek başına kullanılmaz; uyumlu sigorta serisiyle birlikte seçilir.
- Kaçak akım algılama röleleri: Tense TAR serisinde eşik ayarlanabilir; ürün adlarında 30 mA – 3 A ve 30 mA – 30 A ayar aralıkları yazar. Bu röleler kaçağı toroid akım trafosuyla ölçer ve hattı kendileri kesmez; açma, rölenin çıkışına üretici şemasına göre bağlanan kontaktörle ya da kesicinin açtırma bobiniyle yapılır. TAR-35D ve TAR-70D modellerinde toroid gövdenin içindedir.
AC, A, B ve S tipleri ne anlama gelir
| Röle Tipi / Eşik | Algılanan Kaçak Akım Biçimi | Zorunlu / Tipik Uygulama Alanı | Katalog Bağlantısı |
|---|---|---|---|
| AC Tipi | Yalnız sinüsoidal alternatif akım (AC) | Rezistif yükler, klasik aydınlatma ve elektronik doğrultucu içermeyen hatlar | Kaçak Akım Röleleri |
| A Tipi | Sinüsoidal AC + darbeli doğru akım (≤6 mA düz DC) | Tek fazlı invertörlü beyaz eşya, bilgisayar, LED sürücü ve ısı pompaları | Kaçak Akım Röleleri |
| B Tipi | AC + darbeli DC + düz DC + yüksek frekans (1 kHz'e kadar) | 3 fazlı hız kontrol cihazı (VFD), EV araç şarj istasyonu, solar inverter | ABB Kaçak Akım Röleleri |
| 30 mA (Hayat Koruma) | Yüksek hassasiyetli doğrudan/dolaylı temas koruması | Priz devreleri, banyo/ıslak hacim ve son kullanıcı hatları | 30 mA Kaçak Akım Röleleri |
| 300 mA (Yangın Koruma) | Orta hassasiyetli yalıtım hatası / yangın koruması | Ana pano girişi (S tipi gecikmeli önerilir) ve kolon hatları | 300 mA Kaçak Akım Röleleri |
| RCCB vs RCBO | Aşırı yük + kısa devre + kaçak akım tek gövdede | Kritik linyelerde bağımsız açma için RCBO tercih edilir | Kaçak Akım Rölesi vs RCBO Farkı |
Tip harfi rölenin hangi kaçak akım biçimini algıladığını gösterir:
- AC tipi: sinüsoidal alternatif kaçak akımlar.
- A tipi: bunlara ek olarak darbeli doğru akım kaçakları. İşlevi, üzerine binen düz doğru akım 6 mA'i aşmadıkça güvence altındadır. Doğrultucu içeren tek fazlı elektronik cihazların bulunduğu hatlarda kullanılır.
- B tipi: düz doğru akım kaçaklarını ve 1 kHz'e kadar alternatif kaçak akımları da algılar. Üç fazlı frekans konvertörü, elektrikli araç şarj ünitesi ve fotovoltaik evirici gibi cihazlarda gereken tipi cihaz üreticisi belirtir. Bu kategoride ABB F202 B ve F204 B modelleri listelenir.
S (selektif) işaretli röleler gecikmeli açar ve gecikmesiz rölelerin önünde, giriş tarafında kullanılır. ABB F202 A S ve F204 A S, Schneider Electric iID 300mA-S ve Siemens'in ürün verisinde selektif olarak geçen 5SV modelleri bu gruptadır. ABB'nin AP-R ekli modelleri kısa gecikmeli tiptir; ürün verisinde istenmeyen açmalara karşı bağışıklığı yüksek olarak tanımlanır.
Kaçak akım eşiği ve kutup sayısı
Eşikler iki grupta toplanır. 10 mA ve 30 mA yüksek hassasiyetli eşiklerdir; doğrudan temasa karşı ek koruma (hayat koruma) için kullanılır ve bu amaçla kabul edilen en yüksek eşik 30 mA'dir. 300 mA gibi orta hassasiyetli eşikler yangın koruması içindir; 300 mA'lik röle 30 mA'lik rölenin görevini karşılamaz. Hangi devrede hangi eşiğin zorunlu olduğunu yürürlükteki tesisat yönetmeliği ve proje belirler.
Tek fazlı hatta 2 kutuplu, üç fazlı ve nötrlü hatta 4 kutuplu röle kullanılır; nötr her iki durumda da röleden geçer.
Ürün adı ve etiket nasıl okunur
Etikette iki akım değeri bulunur: rölenin sürekli taşıyabildiği anma akımı (In) ve açma eşiği olan anma kaçak akımı (IΔn). ABB adlandırmasında F204 AC-80/0.3, F200 serisinden 4 kutuplu, AC tipi, 80 A anma akımlı ve 0,3 A yani 300 mA eşikli röledir; F202 A-63/0.03 ise 2 kutuplu, A tipi, 63 A ve 30 mA'dir. Schneider Electric ürün adlarında kutup sayısı, anma akımı, eşik ve tip; Chint adlarında kutup sayısı, anma akımı ve eşik açık yazılır. Siemens 5SV adlarında eşik yer almaz; ürün bilgisindeki anma kaçak akımı değerine bakın.
Anma akımı bir açma değeri değildir: 40 A'lik röle 40 A'in üzerindeki akımda açmaz, yalnız bu akıma kadar taşımaya uygundur. Röle bu nedenle aynı hattaki sigortayla birlikte seçilir; hangi anma akımındaki sigortayla korunabileceği üretici verisinde yazar.
Bu kategorideki markalar
- ABB: F200, FH200 ve FMF kaçak akım koruma anahtarları ile DDA200 kaçak akım blokları; AC, A ve B tipleri.
- Schneider Electric: Acti9 iID ve Easy9 kaçak akım röleleri, Vigi iC60 blokları; 10 mA, 30 mA ve 300 mA eşikler.
- Siemens: 2 ve 4 kutuplu 5SV kaçak akım koruma röleleri ile 5SV1313 kombine tipler.
- Chint: NL1 serisi 2 kutuplu, 30 mA ve 300 mA röleler.
- Tense: TAR serisi ayarlanabilir kaçak akım algılama röleleri.
Sipariş notları
Röleler adet birimiyle satılır. Terminli görünen modellerde teslim süresi sipariş verilmeden önce teyit edilir. A9R41463 veya 5SV3642-8 gibi kodlar site aramasında doğrudan ürüne götürür. Schneider Electric ARA otomatik kapama modülleri ile Siemens 5ST38 mandal kilidi ve ara parça seti röle değil, aksesuardır.
Sık sorulan sorular
Kaçak akım rölesi neden sık sık atar?
Üç yaygın neden vardır. Birincisi gerçek bir yalıtım hatasıdır: nem almış cihaz, ezilmiş kablo ya da arızalı ısıtıcı. İkincisi toplam kaçak akımdır; röle anma eşiğinin yarısından itibaren açabildiği için, bir röleye bağlı çok sayıda elektronik cihazın küçük kaçak akımları toplanınca arıza olmadan da açma olur. Üçüncüsü bağlantı hatasıdır: çıkıştaki nötrün başka bir devrenin nötrüyle birleşmesi. Kaynak, devreler tek tek ayrılarak bulunur; neden giderilmeden röle devre dışı bırakılmamalıdır.
300 mA kaçak akım rölesi insan koruması için yeterli mi?
Hayır. 300 mA gibi orta hassasiyetli eşikler, yalıtım hatasından doğan kaçak akımın yangın başlatmasını önlemek için kullanılır ve çoğunlukla ana girişe konur. Elektrik çarpmasına karşı ek koruma için 30 mA veya 10 mA gibi yüksek hassasiyetli eşikler kullanılır. İki eşik birbirinin alternatifi değildir; girişte 300 mA selektif, priz ve ıslak hacim hatlarında 30 mA röle birlikte kullanılabilir. Zorunlu eşiği yönetmelik ve proje belirler.
AC tipi yerine A tipi kaçak akım rölesi ne zaman gerekir?
AC tipi yalnız sinüsoidal alternatif kaçak akımı algılar. Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, bilgisayar güç kaynağı ve LED sürücü gibi doğrultucu içeren cihazlardaki bir arıza darbeli doğru akım biçiminde kaçak üretebilir; bunu A tipi algılar. Düz doğru akım kaçağı oluşturabilen üç fazlı sürücü, araç şarj ünitesi ve evirici gibi cihazlarda B tipi gerekebilir. Cihazın kullanım kılavuzundaki kaçak akım rölesi tipini esas alın.
Kaçak akım rölesi ile kaçak akım korumalı sigorta arasındaki fark nedir?
Kaçak akım rölesi (RCCB) yalnız kaçak akımı algılar; aşırı yük ve kısa devre için hatta ayrıca otomatik sigorta bulunmalıdır ve tek röle çoğunlukla birkaç hattı birden korur. Kaçak akım korumalı otomatik sigorta (RCBO) iki işlevi tek gövdede birleştirir ve her hatta ayrı takılır; böylece bir hattaki kaçak diğer hatların enerjisini kesmez. RCBO ürün adında B veya C gibi açma eğrisi de yer alır.
Test düğmesine basınca röle atmıyorsa ne anlama gelir?
Test düğmesi cihazın içinde yapay bir kaçak akım oluşturur ve açma mekanizmasının çalıştığını gösterir. Röle enerjiliyken düğmeye basıldığında açmıyorsa mekanizma görevini yapmıyor demektir ve cihaz değiştirilmelidir. Test devresi şebeke gerilimiyle çalıştığı için röle enerjisizken yapılan deneme sonuç vermez. Düğme tesisatın ve topraklamanın durumu hakkında bilgi vermez; bunlar ölçü aletiyle yapılan periyodik kontrolün konusudur. Test aralığı için üretici talimatına bakın.
Selektif (S tipi) kaçak akım rölesi ne işe yarar?
S tipi röle kısa bir gecikmeyle açar. Ana girişte S tipi, alt çıkışlarda gecikmesiz röle bulunduğunda, bir çıkıştaki kaçakta önce o çıkışın rölesi açar ve tesisin geri kalanı enerjili kalır. İki gecikmesiz röle arka arkaya bağlanırsa hangisinin açacağı belli olmaz. Tam selektivite için giriş rölesinin anma kaçak akımı çıkıştaki rölenin en az üç katı seçilir; örneğin 30 mA'lik çıkışların önüne 300 mA selektif röle konur. Eşleşme üretici verisinden doğrulanır.