Yıldız Üçgen (0-Y-Δ) ve Enversör (1-0-2) Pako Şalter Bağlantı Şeması
IEC 60947-3 manuel yıldız-üçgen pako şalterlerde 6 uçlu motor klemens (U1-V1-W1 / W2-U2-V2) bağlantısı, 400/690 V etiket kuralı ve 1-0-2 enversör yön/kaynak seçici şeması.
Yıldız üçgen (`0-Y-Δ`) ve enversör (`1-0-2`) pako şalter bağlantısı, üç fazlı asenkron motorların kalkış akımını sınırlandırmak, dönüş yönünü ters çevirmek veya şebeke–jeneratör transferi yapmak için IEC 60947-3 standardına göre kurulan manuel güç anahtarlama devresidir. Doğru bağlantı için motor etiket geriliminin şebeke gerilimiyle uyumu ve motor klemens kutusundaki pirinç köprülerin durumu mutlaka kontrol edilmelidir.
> İlgili Kategori: Akım ve kutup yapılarına göre tüm modelleri Yıldız Üçgen Şalterler, Kutup Değiştirici (Enversör) Şalterler ve Pako Şalterler sayfalarından inceleyebilirsiniz.
1. Hangi motor yıldız-üçgen kalkışa uygundur? (400/690 V kuralı)
Türkiye'deki `3×400 V AC` sanayi şebekesinde bir motorun üçgen (`Δ`) konumunda sürekli çalışabilmesi için her sargının `400 V` faz-faz gerilimine dayanması gerekir:
| Motor etiket değeri | 400 V şebekede sürekli bağlantı | Yıldız-üçgen (`0-Y-Δ`) kalkışa uygun mu? | Açıklama |
|---|---|---|---|
| 230 / 400 V (Δ / Y) | Sadece Yıldız (Y) | Hayır (Sargı yanar) | Üçgene alındığında 230 V sargıya 400 V uygulanır; genelde ≤ 3 kW motorlardır |
| 400 / 690 V (Δ / Y) | Üçgen (Δ) | Evet (Uygun) | Kalkışta Y konumunda sargıya `400 / √3 = 230 V` düşer, ardından Δ konumuna geçilir |
Yıldız konumunda sargı gerilimi `1/√3` oranında düştüğü için kalkış akımı ve kalkış momenti tam yol (DOL) kalkışın `1/3`'üne (%33) iner. Bu nedenle kompresör, fan ve santrifüj pompa gibi yüksüz veya düşük ataletli kalkan makinelerde tercih edilir.
2. Yıldız üçgen pako şalter (0-Y-Δ) ve 6 uçlu motor klemens bağlantısı
Manuel yıldız üçgen şalterler bağlanırken motor klemens kutusundaki tüm pirinç köprü lamaları sökülür ve şalterden motora 6 ayrı damar (`U1, V1, W1` ve `W2, U2, V2`) çekilir:
- Şebeke girişi (`L1, L2, L3`): Uygun motor koruma şalteri çıkışından şalterin faz giriş klemenslerine girilir.
- Sargı başları (`U1, V1, W1`) ve sargı sonları (`W2, U2, V2`): Üretici kontak diyagramındaki karşılıklarına birebir bağlanır.
- Konum işleyişi:
- `0` konumu: Tüm faz kontakları açıktır, motor enerjisizdir.
- `Y` (Yıldız) konumu: Şalter iç kam mekanizması `W2-U2-V2` uçlarını kendi içinde köprülerken `U1-V1-W1` uçlarına `L1-L2-L3` verir. Motor nominal devrinin %75–85'ine ulaşana kadar (`3–8 sn`) bu konumda tutulur.
- `Δ` (Üçgen) konumu: Yıldız köprüsü açılır ve her sargı faz-faz arasına (`U1-W2`, `V1-U2`, `W1-V2`) `400 V` alacak şekilde bağlanır. Sıralama kayarsa faz çakışması veya yüksek geçiş darbesi oluşur.
Otomatik kontaktörlü panolarda geçiş süresini ve yıldız–üçgen ark bekleme gecikmesini (`50 ms`) sabit tutmak için yıldız üçgen zaman röleleri kullanılır. Standart akım kademeleri için 25 A yıldız üçgen şalter, 40 A yıldız üçgen şalter ve 63 A yıldız üçgen şalter seçenekleri mevcuttur.
3. Enversör (1-0-2) kutup değiştirici şalter: İleri-geri motor ve şebeke-jeneratör
Kutup değiştirici (enversör) şalterler sahada iki farklı amaçla kullanılır ve sipariş öncesi iç köprü şeması ayrıştırılmalıdır:
- Motor ileri–geri (Sağ–Sol / `1-0-2` Reversing, 3P enversör): Motor klemens kutusundaki yıldız veya üçgen köprüleri sökülmez; şalterden motora yalnızca 3 faz kablosu gider. `1` konumunda `L1-L2-L3` sırası iletilirken `2` konumunda şalter iç köprüleri iki fazın (`L1` ile `L2`) yerini değiştirerek manyetik döner alanı ters çevirir. Kritik kural: Motor tam durmadan `1` konumundan doğrudan `2` konumuna geçilmemelidir; aksi halde ters akım frenlemesi (plugging) kalkış akımının 2 katına varan mekanik ve termik zorlanma yaratır.
- Şebeke – 0 – Jeneratör transfer şalteri (4P enversör, örn. 63 A enversör): İki bağımsız enerji kaynağını (`1 = Şebeke`, `0 = Kapalı`, `2 = Jeneratör/İnvertör`) ortak yük barasına aktarır. Nötr hattının da kaynakla birlikte ayrılması ve kaçak akım rölelerinin hatalı açmaması için 4 kutuplu (`3P+N`) seçilmelidir.
AC-3 motor anahtarlama katsayıları ve termik koruma ayarı için Pako Şalter ve Termik Röle Bağlantı Şeması rehberini inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
230/400 V etiketli 2,2 kW motor yıldız-üçgen şalterle çalıştırılabilir mi?
400 V şebekede hayır. 230/400 V etiketli motorun sargıları yalnızca 230 V'a dayanıklıdır ve 400 V şebekede sürekli yıldız (Y) bağlı çalışmak zorundadır; üçgen konuma alındığında sargılara 400 V binerek aşırı akımla yanmasına yol açar.
Yıldız-üçgen şalterde motor klemens köprüleri sökülmezse ne olur?
Motor klemens kutusundaki yıldız veya üçgen köprü lamaları sökülmeden 6 uçlu yıldız-üçgen şaltere enerji verilirse üçgen konumuna geçildiğinde fazlar doğrudan kısa devre olur ve hat başı sigorta/şalter anında açar.
Şebeke-jeneratör geçişinde neden 3P yerine 4P (1-0-2) enversör şalter kullanılır?
Jeneratör ve şebeke nötr referansları ayrı topraklama noktalarına sahip olabildiğinden nötrlerin sabit birleştirilmesi dolaşım akımlarına ve 30 mA / 300 mA kaçak akım rölelerinin istenmeyen açmalarına yol açar; 4 kutuplu enversör fazlarla birlikte nötrü de güvenli biçimde ayırır.
Yıldız konumundan üçgene ne zaman geçilmelidir?
Motor devri nominal çalışma devrinin yaklaşık %80'ine ulaşıp motor sesi kararlı hale geldiğinde (tipik olarak 3 ile 7 saniye arasında) sıfır üzerinden bekletmeden üçgen (Δ) konumuna geçilir; yıldızda sürekli yük altında bırakılırsa motor 1/3 moment sınırı nedeniyle bayılır ve aşırı ısınır.