Şalter Çeşitleri: Kompakt Şalter, Yük Ayırıcı, Açık Tip ve Motor Koruma Şalteri Farkı
Kompakt şalter, açık tip güç şalteri, motor koruma şalteri, yük ayırıcı, pako ve transfer şalteri farkı; devre kesici ile ayırıcı ayrımı, Icu–Ics ve kutup sayısı seçimi.
Şalter, bir elektrik devresini elle veya otomatik olarak açıp kapatan anahtarlama cihazıdır. Seçimde ilk soru şudur: cihaz yalnızca açma–kapama ve ayırma mı yapacak, yoksa aşırı akım ve kısa devrede kendiliğinden açarak koruma mı sağlayacak? Koruma yapan cihazlar devre kesicidir (IEC 60947-2), yapmayanlar yük ayırıcı ve anahtardır (IEC 60947-3).
> İlgili Kategori: Tip ve akım değerine göre tüm seçenekleri Şalterler, Kompakt Şalterler ve Yük Ayırıcılar sayfalarından inceleyebilirsiniz.
1. Şalter çeşitleri karşılaştırma tablosu
| Şalter tipi | Akım aralığı | Koruma | Kullanım |
|---|---|---|---|
| Kompakt şalter (MCCB) | 16–1.600 A | Aşırı yük + kısa devre | Ana ve tali pano girişleri, besleme çıkışları |
| Açık tip güç şalteri (ACB) | 630–6.300 A | Elektronik, ayarlı ve seçici | Trafo çıkışı, ana dağıtım panosu girişi |
| Motor koruma şalteri (MPCB) | 0,1–100 A | Ayarlı termik + manyetik, faz kaybı | Tek motorun korunması ve elle kumandası |
| Yük ayırıcı | 16–3.150 A | Yok | Yük altında açma–kapama, bakım için ayırma |
| Sigortalı yük ayırıcı | 32–1.250 A | NH sigorta ile | Kompakt şalter yerine sigortalı koruma |
| Pako şalter | 10–200 A | Yok | Makine ana şalteri, 0-1, 1-0-2, yıldız–üçgen |
| Transfer şalteri | 16–3.200 A | Yok (kesiciyle birlikte) | Şebeke–jeneratör geçişi; elle veya otomatik |
| Modüler anahtar | 16–125 A | Yok | Ray tipi pano içi ayırma ve kumanda |
2. Kompakt şalter nedir?
Kalıplanmış yalıtkan gövdeli, kontakları ve açtırıcısı tek gövdede bulunan devre kesicidir. Aşırı yükte ve kısa devrede kendiliğinden açar, arıza giderilince yeniden kurulur.
| Açtırıcı tipi | Ayar | Kullanım |
|---|---|---|
| Termik–manyetik, sabit | Ayarsız | Küçük güçlü çıkışlar |
| Termik–manyetik, ayarlı | Termik 0,7–1 × In, manyetik 5–10 × In | Genel dağıtım |
| Elektronik | Uzun, kısa ve ani gecikme ile toprak arızası ayarı | Seçicilik gereken ana girişler, jeneratör |
Mandal üç konumludur: açık, kapalı ve ortada kalan arıza (trip) konumu. Arıza sonrası mandal önce tam aşağı çekilerek kurulur, sonra kapatılır. Otomatik sigortayla farkı için Otomatik Sigorta ve Kompakt Şalter Farkı rehberine bakabilirsiniz.
3. Açık tip güç şalteri
Açık tip güç şalterleri büyük akımlar için metal iskeletli, yay kurmalı ve çoğunlukla çekmeceli (sürgülü) yapıdadır. Kısa devre akımına belirli bir süre (0,5–1 sn) açmadan dayanabilir; böylece arızayı önce alt kademedeki şalter temizler. Bu özellik kısa süreli dayanım akımı (Icw) ile ifade edilir ve seçicilik için temeldir.
4. Yük ayırıcı ile devre kesici farkı
| Özellik | Yük ayırıcı | Devre kesici (kompakt, açık tip) |
|---|---|---|
| Anma akımını açma–kapama | Evet | Evet |
| Kısa devre akımını kesme | Hayır | Evet |
| Aşırı akımda kendiliğinden açma | Hayır | Evet |
| Görünür veya güvenilir ayırma konumu | Evet | Ayırma özelliği olan tiplerde |
| Önünde koruma gerekir mi? | Evet (sigorta veya kesici) | Hayır |
Yük ayırıcı bakım sırasında devreyi güvenle ayırmak içindir; kol asma kilitle kilitlenebilir. Tek başına koruma sağlamadığından önünde mutlaka sigorta veya devre kesici bulunur. Sigortalı tipler koruma ve ayırmayı tek cihazda birleştirir; sigorta tipleri Sigorta Çeşitleri rehberinde anlatılır.
5. Motor koruma, pako ve transfer şalteri
- Motor koruma şalteri: Termik ayarı motor etiket akımına getirilir; manyetik açma yaklaşık 13 × In ile kalkış akımına izin verir. Termik röleden farkı Motor Koruma Şalteri ve Termik Röle Farkı rehberindedir.
- Pako şalter: Döner kamlı anahtardır; koruma yapmaz. Konum şemasına göre açma–kapama, yön değiştirme veya yıldız–üçgen yapar. Bağlantılar Pako Şalter Bağlantı Şeması rehberindedir.
- Transfer şalteri: İki kaynağı (şebeke ve jeneratör) aynı anda yüke bağlamadan birinden diğerine geçirir. Elle kumandalı (1-0-2) veya motorlu, otomatik kumandalı tipleri vardır; nötrün de anahtarlanması için 4 kutuplu seçilir.
6. Şalter seçim ölçütleri
| Ölçüt | Anlamı | Kural |
|---|---|---|
| In (anma akımı) | Sürekli taşıyabildiği akım | Yük akımı ≤ In ≤ kablonun akım taşıma kapasitesi |
| Icu (sınır kesme kapasitesi) | Kesebildiği en büyük kısa devre akımı | Montaj noktasındaki olası kısa devre akımından büyük |
| Ics (işletme kesme kapasitesi) | Kestikten sonra hizmete devam edebildiği akım; Icu'nun %25–100'ü | Ana girişlerde Ics = %100 Icu tercih edilir |
| Icw (kısa süreli dayanım) | Açmadan dayanabildiği akım ve süre | Seçicilik istenen üst kademelerde |
| Kutup sayısı | 3P veya 4P | Nötrün ayrılması gereken TT ve jeneratörlü sistemlerde 4P |
- Seçicilik: arızada yalnızca arızaya en yakın şalter açmalıdır; üst kademe şalterin akımı ve gecikmesi alt kademeden büyük ayarlanır.
Sık sorulan sorular
Kompakt şalter nedir?
Kalıplanmış gövdeli devre kesicidir (MCCB). 16–1.600 A aralığında aşırı yük ve kısa devrede kendiliğinden açar; pano girişlerinde ve büyük çıkışlarda kullanılır.
Kompakt şalter ile yük ayırıcı arasındaki fark nedir?
Kompakt şalter kısa devre akımını keser ve koruma sağlar. Yük ayırıcı yalnızca anma akımını açıp kapatır ve bakım için ayırır; kısa devreyi kesemez, önünde sigorta veya kesici gerekir.
Açık tip şalter ne zaman kullanılır?
630 A üzerindeki ana girişlerde, trafo ve jeneratör çıkışlarında. Kısa süreli dayanım akımı sayesinde alt kademe şalterlerle seçici çalışır ve çekmeceli yapısı bakımı kolaylaştırır.
3 kutuplu mu 4 kutuplu şalter mi seçilmeli?
Nötrün fazlarla birlikte ayrılması gereken yerlerde 4 kutuplu: TT sistemler, şebeke–jeneratör geçişleri ve kaçak akım korumalı ana girişler. Nötrün kesilmediği TN-C sistemde 3 kutuplu kullanılır.
Icu ve Ics ne demek?
Icu, şalterin bir kez kesebildiği en büyük kısa devre akımıdır. Ics, kestikten sonra da çalışmaya devam edebildiği akımdır ve Icu'nun yüzdesi olarak verilir.